Karotis darlığı nedir?
Şah damarı, beyne kan taşıyan ana damarlardan biridir. Bu damarın içinde kolesterol, kalsiyum ve iltihabi hücrelerden oluşan plaklar birikir. Plak büyürse damar daralır; plak çatlar veya pıhtı atarsa beyne giden damar tıkanabilir ve inme gelişebilir.
Kimler risk altında?
Sigara içenler, tansiyon hastaları, şeker hastaları, kolesterol yüksekliği olanlar, kalp-damar hastalığı bulunanlar, daha önce inme veya geçici felç geçirenler ve ailesinde damar hastalığı olanlar karotis darlığı açısından daha dikkatli olmalıdır.
Özellikle 60 yaş üzerindeyseniz ve damar hastalığı risk faktörleriniz varsa, şah damarınızın değerlendirilmesi gerekebilir.
Alarm belirtileri: Hangi şikâyetler acildir?
Bir kol veya bacakta ani güçsüzlük, yüzde kayma, konuşma bozulması, bir gözde geçici görme kaybı, dengesizlik veya bilinç bulanıklığı olursa bu durum geçse bile önemlidir. Buna geçici iskemik atak denir ve yaklaşan inmenin habercisi olabilir.
Bu şikâyetler olursa beklemeyin; aynı gün acil servise başvurun.
Tanı nasıl konulur?
Çoğu hastada ilk adım basit bir ultrason incelemesidir. Darlık ciddi görünürse ileri görüntüleme ile karar netleştirilir
Karotis Doppler ultrasonografi: İlk, kolay ve non-invaziv test.
BT anjiyografi veya MR anjiyografi: Darlığın derecesini ve damar anatomisini daha net gösterir.
Gerekirse kateter anjiyografi: Daha seçilmiş olgularda.
Asıl soru: Her karotis darlığına işlem gerekir mi?
Hayır. Her şah damarı darlığına stent veya ameliyat gerekmez. Karar; darlığın derecesine, hastanın daha önce inme/geçici felç geçirip geçirmediğine, plağın riskli özelliklerine, yaşa, ek hastalıklara ve işlem yapılacak merkezin deneyimine göre verilir.
Bugün artık ilaç tedavisi çok güçlendi: güçlü kolesterol tedavileri, tansiyon kontrolü, diyabet kontrolü, sigaranın bırakılması ve kan sulandırıcı/antiagregan tedaviler sayesinde bazı hastalar sadece yakın takip ve ilaç tedavisiyle güvenle izlenebilir.
Darlık derecesi inme geçiren hastalarda %50'nin üzerindeyse veya hiçbir şikayeti olmayan hastalarda %80 üzerindeyse cerrahi veya stent ile tedavii edilmelidir.
Cerrahi mi, stent mi?
Cerrahi yöntemde damar açılır ve damarın içindeki plak temizlenir. Bu yönteme karotis endarterektomi denir. Uzun yıllardır kullanılan, güçlü bilimsel kanıtı olan bir tedavidir
Stent yönteminde kasıktan veya bazı merkezlerde boyun bölgesinden damara girilerek darlık bölgesi balon ve stent ile açılır. Yani açık ameliyat yapılmadan damar içinden tedavi uygulanır.
Stent özellikle cerrahi riski yüksek olan, boyun anatomisi cerrahiye uygun olmayan, daha önce boyun ameliyatı veya radyoterapi geçirmiş bazı hastalarda önemli bir alternatiftir.
Son çalışmalar ne söylüyor?
ACST-2 çalışması, asemptomatik ciddi karotis darlığında stent ile cerrahiyi karşılaştıran en büyük randomize çalışmalardan biridir. Uzun dönem sonuçlarda stent ve cerrahi, ölümcül veya sakat bırakıcı inmeden korunma açısından benzer bulundu.
CREST-2 çalışması çok önemli çünkü yüksek dereceli, belirti vermeyen karotis darlığında modern yoğun ilaç tedavisiyle birlikte stent veya cerrahinin ek faydasını ayrı ayrı test etti.
CREST-2’de asemptomatik ≥70% karotis darlığında stent + yoğun medikal tedavi, yalnız yoğun medikal tedaviye göre primer sonlanımı azalttı; bildirilen oranlar yaklaşık %2.8 vs %6.0 idi. Endarterektomi kolunda ise %3.7 vs %5.3 farkı istatistiksel olarak anlamlı değildi. Bu nedenle CREST-2, “stent mi cerrahi mi?” tartışmasını yeniden canlandıran çok güncel ve çarpıcı bir çalışma oldu.
CREST-2 bize şunu gösterdi: Ciddi ama belirti vermeyen şah damarı darlığında, modern ilaç tedavisi mutlaka tedavinin temelidir. Bazı seçilmiş hastalarda buna stent eklemek inme riskini azaltabilir. Cerrahi de güvenli yapılabilir; ancak bu çalışmada cerrahinin ilaç tedavisine ek faydası istatistiksel olarak stent kadar net görünmedi.
Şah damarı darlığında tek doğru tedavi yoktur. Bazı hastada en doğru yaklaşım ilaç ve takip, bazı hastada cerrahi, bazı hastada ise stenttir. Karar; darlığın derecesi, hastanın şikâyeti olup olmaması, yaş, damar yapısı, plak özellikleri ve işlem ekibinin deneyimiyle birlikte verilmelidir.
Şah damarı darlığında amaç damarı açmak değil, inmeyi önlemektir. Bu nedenle doğru hasta, doğru yöntem ve deneyimli merkez üçlüsü çok önemlidir.
Kaynaklar:
Naylor AR, Rantner B, Ancetti S, et al. Editor’s Choice — European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2023 Clinical Practice Guidelines on the Management of Atherosclerotic Carotid and Vertebral Artery Disease. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery. 2023;65(1):7-111.
Halliday A, Bulbulia R, Bonati LH, et al. Second Asymptomatic Carotid Surgery Trial (ACST-2): a randomised comparison of carotid artery stenting versus carotid endarterectomy. Lancet. 2021;398:1065-1073.
Brott TG, Howard G, Roubin GS, et al. Medical Management and Revascularization for Asymptomatic Carotid Stenosis. New England Journal of Medicine. 2026.
